Xử lý nước thải bệnh viện là quá trình đưa nước thải từ cơ sở y tế qua các công đoạn thu gom và tách rác, điều hòa, xử lý sinh học, lắng, khử trùng và xử lý bùn, sao cho nước đầu ra đạt quy chuẩn trước khi xả vào môi trường. So với nước thải sinh hoạt thông thường, nước thải y tế có thể chứa vi sinh vật gây bệnh. Vì vậy, khử trùng là công đoạn không thể bỏ qua.
Hệ thống chỉ vận hành ổn định khi chọn đúng quy trình và chọn đúng thiết bị cho từng công đoạn: bơm chìm, máy khuấy chìm, thiết bị cấp khí. Bài này tập trung vào những điểm riêng của nước thải y tế. Phần cấu tạo chung của một hệ thống được trình bày trong bài.
Nước thải bệnh viện có gì khác nước thải sinh hoạt?
Nước thải bệnh viện khác nước thải sinh hoạt ở hai điểm: nước có thể chứa vi sinh vật gây bệnh, và thành phần biến động theo hoạt động khám chữa bệnh. Nước thải y tế là nước thải phát sinh từ hoạt động khám chữa bệnh, xét nghiệm, phẫu thuật, giặt là, nhà ăn và sinh hoạt của bệnh nhân, người nhà và nhân viên trong cơ sở y tế.
Theo thành phần, nước thải bệnh viện thường chứa chất hữu cơ, chất rắn lơ lửng, hợp chất nitơ, hóa chất và vi sinh vật. Mức độ ô nhiễm được đánh giá qua các thông số sau:
| Thông số | Là gì | Vì sao cần theo dõi |
|---|---|---|
| BOD₅ | Nhu cầu oxy sinh hóa trong 5 ngày, phản ánh lượng chất hữu cơ vi sinh vật phân hủy được | Quyết định tải lượng của công đoạn sinh học |
| COD | Nhu cầu oxy hóa học, phản ánh tổng lượng chất có thể bị oxy hóa chỉ số COD | Đánh giá mức ô nhiễm hữu cơ tổng thể |
| TSS | Tổng chất rắn lơ lửng | Ảnh hưởng đến lắng, tắc nghẽn và hiệu quả khử trùng |
| Amoni và các hợp chất nitơ | Nitơ ở dạng amoni, nitrat | Cần công đoạn thiếu khí và hiếu khí để xử lý |
| Coliform | Nhóm vi khuẩn dùng làm chỉ thị ô nhiễm vi sinh | Đánh giá hiệu quả của công đoạn khử trùng |
Nước thải bệnh viện phải đạt quy chuẩn nào?
Từ ngày 01/9/2025, nước thải y tế áp dụng QCVN 40:2025/BTNMT – Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải công nghiệp. Quy chuẩn này được ban hành kèm Thông tư 06/2025/TT-BTNMT của Bộ Tài nguyên và Môi trường, và thay thế QCVN 28:2010/BTNMT về nước thải y tế cùng một số quy chuẩn nước thải theo ngành khác (Thư viện Pháp luật, truy cập 12/10/2026).
Thời điểm áp dụng (Điều 3 và Điều 4 của Thông tư):
- Cơ sở đang hoạt động, hoặc dự án đã được phê duyệt ĐTM hay đã nộp hồ sơ hợp lệ trước 01/9/2025: được tiếp tục áp dụng quy chuẩn cũ (với nước thải y tế là QCVN 28:2010/BTNMT) đến hết ngày 31/12/2031.
- Dự án mới hoặc mở rộng nộp hồ sơ từ 01/9/2025: áp dụng QCVN 40:2025/BTNMT.
- Từ ngày 01/01/2032: các cơ sở thuộc diện chuyển tiếp nói trên phải đáp ứng QCVN 40:2025/BTNMT. Thông tư khuyến khích áp dụng sớm hơn thời hạn này.
Cột áp dụng theo nguồn tiếp nhận:
- Cột A: nguồn tiếp nhận có chức năng cấp nước cho mục đích sinh hoạt, hoặc có mục đích quản lý chất lượng nước theo Mức A của QCVN 08:2023/BTNMT hay theo quy định của tỉnh.
- Cột B: nguồn tiếp nhận dùng cho mục đích quản lý, cải thiện chất lượng nước theo Mức B hay theo quy định của tỉnh.
- Cột C: các nguồn tiếp nhận còn lại.
- Chưa xác định được phân vùng xả thải: áp dụng cột B.
Thông số phải kiểm soát: mọi cơ sở đều phải có pH, tổng coliform và các thông số của Bảng 1 (BOD₅, COD hoặc TOC, TSS) trong giấy phép hoặc đăng ký môi trường. Ngoài ra, Phụ lục 2 của quy chuẩn quy định thêm thông số đặc thù theo loại cơ sở:
- Bệnh viện, trạm y tế (mã Q 861): tổng nitơ, tổng phốt pho, amoni, chất hoạt động bề mặt anion, dầu mỡ động thực vật.
- Phòng khám đa khoa, chuyên khoa và nha khoa (mã Q 862): chất hoạt động bề mặt anion; có thể có thêm thông số tùy nguyên liệu, nhiên liệu, hóa chất sử dụng.
Với BOD₅, COD, TOC và TSS, giá trị giới hạn phụ thuộc vào lưu lượng xả F (m³/ngày). Giá trị trong bảng là mức tối đa:
| Thông số (mg/L) | F ≤ 2.000 m³/ngày | F > 2.000 m³/ngày | ||||
|---|---|---|---|---|---|---|
| Cột A | Cột B | Cột C | Cột A | Cột B | Cột C | |
| BOD₅ | 40 | 60 | 80 | 30 | 50 | 60 |
| COD | 65 | 90 | 130 | 60 | 70 | 90 |
| TOC (dùng thay COD) | 35 | 50 | 75 | 25 | 40 | 50 |
| TSS | 40 | 80 | 120 | 30 | 60 | 80 |
Các thông số liên quan đến bệnh viện trong Bảng 2 (mức tối đa):
| Thông số | Đơn vị | Cột A | Cột B | Cột C |
|---|---|---|---|---|
| pH | — | 6–9 | 6–9 | 6–9 |
| Tổng nitơ | mg/L | 20 | 40 | 60 |
| Amoni (tính theo N) | mg/L | 5,0 | 10 | 12 |
| Tổng phốt pho (xả vào sông, biển) | mg/L | 4,0 | 6,0 | 10 |
| Tổng phốt pho (xả vào hồ, ao) | mg/L | 2,0 | 2,5 | 3,0 |
| Dầu mỡ động thực vật | mg/L | 5,0 | 30 | 30 |
| Chất hoạt động bề mặt anion | mg/L | 3,0 | 5,0 | 5,0 |
| Tổng coliform | MPN hoặc CFU/100 mL | 3.000 | 5.000 | 5.000 |
Ví dụ: một bệnh viện xây mới có lưu lượng xả dưới 2.000 m³/ngày và xả theo cột B sẽ cần đạt COD ≤ 90 mg/L, BOD₅ ≤ 60 mg/L và tổng coliform ≤ 5.000 MPN/100 mL.
Cơ sở đang trong giai đoạn chuyển tiếp vẫn áp dụng QCVN 28:2010/BTNMT đến hết năm 2031. Quy chuẩn cũ có hai cột A và B. Giới hạn được nhân với hệ số K theo quy mô: K = 1,0 cho bệnh viện từ 300 giường; K = 1,2 cho bệnh viện dưới 300 giường và cơ sở khám, chữa bệnh khác; riêng pH và các chỉ tiêu vi sinh dùng K = 1. QCVN 28 còn yêu cầu không phát hiện Salmonella, Shigella và Vibrio cholerae (Thư viện Pháp luật).
| Thông số theo QCVN 28:2010/BTNMT | Đơn vị | Cột A | Cột B |
|---|---|---|---|
| pH | — | 6,5–8,5 | 6,5–8,5 |
| BOD₅ (20 °C) | mg/L | 30 | 50 |
| COD | mg/L | 50 | 100 |
| TSS | mg/L | 50 | 100 |
| Amoni (tính theo N) | mg/L | 5 | 10 |
| Tổng Coliform | MPN/100 mL | 3.000 | 5.000 |
Quy trình xử lý nước thải bệnh viện:
Một quy trình xử lý nước thải bệnh viện phổ biến gồm sáu công đoạn: thu gom và tách rác, điều hòa, xử lý sinh học thiếu khí và hiếu khí, lắng, khử trùng, xử lý bùn. Cấu hình cụ thể thay đổi theo quy mô, đặc tính nước thải và công nghệ mà đơn vị thiết kế lựa chọn.
[MEDIA M01]- Thu gom và tách rác. Nước thải được gom về hố thu, sau đó qua song chắn rác hoặc máy lược rác để tách các vật có thể gây tắc bơm.Thiết bị chính: bơm chìm.
- Điều hòa. Bể điều hòa là bể ổn định lưu lượng và nồng độ nước thải, vì nước thải bệnh viện phát sinh không đều trong ngày. Thiết bị chính: máy khuấy chìm hoặc thiết bị sục khí để tránh lắng cặn, cùng bơm chìm để chuyển nước sang công đoạn sau.
- Xử lý sinh học thiếu khí và hiếu khí (AO). AO là công nghệ dùng vi sinh vật để phân hủy chất hữu cơ và xử lý nitơ. Bể thiếu khí (anoxic) cần khuấy trộn nhưng không cấp khí. Bể hiếu khí (oxic) cần cấp oxy liên tục cho vi sinh. Thiết bị chính: máy khuấy chìm cho bể thiếu khí; máy thổi khí kết hợp đĩa phân phối khí, hoặc máy sục khí chìm, cho bể hiếu khí. Một số hệ thống dùng biến thể như MBBR hoặc MBR.
- Lắng và tuần hoàn bùn. Bùn vi sinh được tách khỏi nước trong bể lắng. Một phần bùn được bơm tuần hoàn về bể sinh học, phần dư được chuyển sang bể chứa bùn. Thiết bị chính: bơm bùn.
- Khử trùng. Nước sau lắng được khử trùng để tiêu diệt vi sinh vật gây bệnh trước khi xả thải. Xem phần riêng ngay sau đây.
- Xử lý bùn. Bùn dư được lưu chứa và làm giảm thể tích trước khi đưa đi xử lý. Thiết bị chính: bơm bùn.
Khử trùng nước thải y tế:
Nước thải y tế phải được khử trùng vì nước có thể mang vi sinh vật gây bệnh từ khu khám chữa bệnh. Theo QCVN 40:2025/BTNMT, tổng coliform phải ≤ 3.000 MPN hoặc CFU/100 mL ở cột A và ≤ 5.000 ở cột B và cột C. Cơ sở còn áp dụng QCVN 28:2010/BTNMT trong giai đoạn chuyển tiếp thì còn phải đảm bảo không phát hiện Salmonella, Shigella và Vibrio cholerae. Khử trùng, hay khử khuẩn, là công đoạn tiêu diệt hoặc bất hoạt vi sinh vật gây bệnh, đặt sau công đoạn lắng và trước điểm xả thải. Trong ngành nước, hai từ này thường được dùng thay cho nhau.
Công đoạn sinh học và lắng làm giảm lượng vi sinh vật nhưng không thay được khử trùng. Ngược lại, khử trùng chỉ hiệu quả khi nước đã được xử lý tốt ở các bước trước, vì chất rắn lơ lửng có thể che chắn vi sinh vật và tiêu hao chất khử trùng.
Ba phương pháp khử trùng phổ biến là clo, tia cực tím (UV) và ozone. Chọn phương pháp nào phụ thuộc vào quy mô, chất lượng nước sau xử lý, chi phí và năng lực vận hành của cơ sở.
| Tiêu chí | Clo | UV | Ozone |
|---|---|---|---|
| Cách tác động | Oxy hóa bằng hóa chất chứa clo | Tia cực tím phá hủy vật liệu di truyền của vi sinh vật | Oxy hóa mạnh bằng khí ozone tạo tại chỗ |
| Tác dụng duy trì sau khi xử lý | Có, nhờ clo dư | Không | Không đáng kể |
| Yêu cầu về nước đầu vào | Ít nhạy với độ đục hơn UV | Nước cần trong, ít cặn lơ lửng | Nước đã xử lý tốt ở các bước trước |
| Lưu ý vận hành | Kiểm soát liều và clo dư. Lưu trữ hóa chất an toàn. Có thể tạo sản phẩm phụ. | Vệ sinh ống thạch anh và thay đèn định kỳ | Thiết bị tạo ozone phức tạp hơn, cần kiểm soát khí ozone dư |
Giá trị liều lượng và thời gian tiếp xúc không được nêu ở đây. Các thông số này cần theo thiết kế của đơn vị tư vấn và hướng dẫn của nhà cung cấp thiết bị khử trùng.
Xử lý nước thải y tế cho phòng khám khác gì bệnh viện?
Phòng khám khác bệnh viện chủ yếu ở quy mô: lưu lượng nhỏ, nước thải phát sinh theo giờ làm việc, và diện tích lắp đặt hạn chế. Nguyên tắc xử lý thì vẫn giống nhau, kể cả công đoạn khử trùng.
Với quy mô phòng khám, các công đoạn thường được gộp trong một thiết bị xử lý hợp khối đặt ngầm hoặc nổi. Khi đó, thiết bị cơ điện có công suất nhỏ hơn, nhưng vẫn cần chịu được chế độ chạy ngắt quãng và dễ bảo trì trong không gian hẹp.
QCVN 40:2025/BTNMT có một dòng riêng cho “Phòng khám đa khoa, chuyên khoa và nha khoa” (mã Q 862). Ngoài pH, tổng coliform và các thông số của Bảng 1, phòng khám phải kiểm soát chất hoạt động bề mặt anion, và có thể có thêm thông số tùy nguyên liệu, nhiên liệu, hóa chất sử dụng. Danh mục thông số cụ thể của từng cơ sở được ghi trong giấy phép hoặc đăng ký môi trường.
Thiết bị cơ điện trong hệ thống xử lý nước thải bệnh viện:
Thiết bị cơ điện trong hệ thống xử lý nước thải bệnh viện gồm năm nhóm chính: bơm chìm, máy khuấy chìm, máy thổi khí (blower), máy sục khí chìm và ejector. Mỗi nhóm đảm nhận một vai trò ở một số công đoạn nhất định, như bảng dưới đây.
| Công đoạn | Thiết bị | Vai trò | Lưu ý khi chọn |
|---|---|---|---|
| Hố thu gom | Bơm chìm | Chuyển nước thải sang bể điều hòa | Kiểu cánh hạn chế tắc nghẽn do rác vải, băng gạc. Có bơm dự phòng. |
| Bể điều hòa | Máy khuấy chìm hoặc thiết bị sục khí; bơm chìm | Giữ cặn lơ lửng, tránh phân hủy yếm khí gây mùi; bơm đều lưu lượng sang công đoạn sau | Kích thước và hình dạng bể; mực nước thay đổi máy khuấy chìm dùng khi nào |
| Bể thiếu khí | Máy khuấy chìm | Trộn đều bùn và nước mà không cấp oxy | Vùng khuấy bao phủ toàn bể, không có góc chết |
| Bể hiếu khí | Máy thổi khí kèm đĩa phân phối khí; máy sục khí chìm; ejector | Cấp oxy cho vi sinh vật và duy trì xáo trộn | Nhu cầu oxy, chiều sâu bể, không gian đặt thiết bị ejector trong xử lý nước thải |
| Bể lắng | Bơm bùn | Tuần hoàn bùn về bể sinh học, xả bùn dư | Chịu được bùn có nồng độ chất rắn cao |
| Bể chứa bùn | Bơm bùn | Chuyển bùn đi xử lý | Khả năng bơm bùn đặc |
| Bể khử trùng | Thiết bị định lượng clo, đèn UV hoặc máy tạo ozone | Khử trùng trước khi xả | Vật liệu tiếp xúc với nước phải chịu được chất khử trùng |
Tiêu chí chọn thiết bị
Thiết bị cho hệ thống xử lý nước thải bệnh viện không nên chọn chỉ theo công suất. Sáu tiêu chí sau quyết định thiết bị có chạy bền trong điều kiện thực tế hay không:
- Đặc tính nước thải. Hàm lượng cặn, dầu mỡ từ nhà ăn, và dư lượng hóa chất tẩy rửa ảnh hưởng đến việc chọn vật liệu và kiểu thiết bị.
- Khả năng tắc nghẽn. Nước thải bệnh viện có thể lẫn vải, găng tay, băng gạc. Bơm ở hố thu gom nên có kiểu cánh chống tắc hoặc cơ cấu cắt rác, kết hợp với tách rác phía trước.
- Nhu cầu oxy. Lượng oxy bể hiếu khí cần quyết định công suất và loại thiết bị cấp khí. Giá trị này do đơn vị thiết kế tính từ tải lượng thực tế.
- Chiều sâu bể. Chiều sâu ảnh hưởng đến áp lực cấp khí, khả năng khuấy trộn và cách lắp đặt thiết bị chìm.
- Chế độ vận hành. Bệnh viện phát sinh nước thải cả ngày đêm, nên các thiết bị quan trọng cần có phương án dự phòng hoặc chạy luân phiên.
- Khả năng bảo trì. Cần tính trước cách kéo thiết bị chìm lên, khả năng có phụ tùng thay thế, và việc bảo trì có phải dừng hệ thống hay không.
=> Bơm cắt rác hạn chế tắc nghẽn
Nên dùng blower hay máy sục khí chìm?
Không có phương án cấp khí nào tốt hơn trong mọi trường hợp. Chọn phương án nào phụ thuộc vào quy mô bể, không gian đặt thiết bị trên mặt đất và yêu cầu bảo trì.
- Blower kết hợp đĩa phân phối khí: máy thổi khí đặt trên cạn, nén khí qua đường ống xuống các đĩa phân phối dưới đáy bể.
- Máy sục khí chìm: thiết bị đặt trong bể, vừa cấp khí vừa khuấy trộn.
| Tiêu chí | Blower kết hợp đĩa phân phối khí | Máy sục khí chìm (ví dụ JSA của ShinMaywa) |
|---|---|---|
| Vị trí thiết bị chính | Trên cạn, thường cần phòng máy hoặc khu vực riêng | Ngập trong bể. Theo ShinMaywa, JSA không cần không gian lắp blower hay nhà đặt blower trên mặt đất. |
| Đường ống khí | Cần mạng ống từ blower đến đĩa phân phối | Với JSA, chỉ cần nối ống hút khí vào thiết bị |
| Khuấy trộn | Nhờ dòng bọt khí | Kết hợp cấp khí và khuấy. JSA tạo dòng phun từ đáy bể để khuấy đều toàn bể. |
| Tiếng ồn trên mặt đất | Cần tính đến cách âm cho phòng blower, nhất là gần khu điều trị | Thiết bị đặt dưới nước. ShinMaywa nêu JSA không cần biện pháp chống ồn. |
| Bảo trì | Blower bảo trì trên cạn. Thay đĩa phân phối có thể phải hạ mực nước. đĩa thổi khí tinh và khí thô | Kéo thiết bị lên để bảo trì. Với JSA, thay dầu và kiểm tra động cơ được thực hiện khi thiết bị để đứng. |
| Phù hợp hơn với | Bể lớn, có sẵn mặt bằng đặt phòng máy | Công trình hạn chế mặt bằng hoặc cần vừa sục khí vừa khuấy. Theo ShinMaywa, sục khí chìm có hiệu quả với bể sâu. |
Hiệu quả truyền oxy và điện năng tiêu thụ của hai phương án cần so sánh trên thông số của từng model cụ thể. Bài này không đưa số liệu chung.
Thiết bị ShinMaywa cho hệ thống xử lý nước thải y tế:
ShinMaywa Industries, Ltd. (新明和工業株式会社) là nhà sản xuất Nhật Bản. Hãng có dòng thiết bị xử lý nước, trong đó có thiết bị sục khí – khuấy trộn JSA (ShinMaywa, truy cập 12/10/2026). Ngoài JSA, danh mục của ShinMaywa còn gồm bơm chìm, máy khuấy chìm, máy thổi khí và thiết bị sục khí dạng ejector, với nhiều lựa chọn về kiểu cánh, kiểu lắp đặt và công suất.
Vì ShinMaywa có thiết bị cho nhiều công đoạn, chủ đầu tư có thể chọn đồng bộ các thiết bị chính theo bảng công đoạn ở trên. Model và công suất cụ thể cần xác định từ thông số bể và công nghệ của từng dự án.
JSA: máy sục khí chìm kết hợp khuấy trộn:
JSA là thiết bị sục khí – khuấy trộn đặt chìm của ShinMaywa (tên tiếng Anh: aeration agitation equipment). JSA hút nước vào, trộn khí từ ống hút khí vào dòng nước bên trong thiết bị, rồi phun hỗn hợp ra ở đáy bể. Dòng phun này vừa cấp oxy vừa khuấy đều nước trong bể. Theo ShinMaywa, so với hệ blower kết hợp đĩa phân phối khí, JSA lắp đặt và bảo trì đơn giản hơn, không cần không gian lắp blower hay nhà đặt blower trên mặt đất, và đặt trong bể mà không cần bu-lông cố định. Nhờ vậy, JSA phù hợp với các bệnh viện có mặt bằng chật hoặc cần hạn chế tiếng ồn gần khu điều trị. Thông số công suất và cách chọn JSA cho bể hiếu khí.
Bệnh viện tiêu biểu đã sử dụng thiết bị do Nhật Anh cung cấp:
Nhật Anh đã cung cấp thiết bị cho hệ thống xử lý nước thải tại nhiều cơ sở y tế, trong đó có các bệnh viện tiêu biểu sau:
- Bệnh viện Từ Dũ
- Bệnh viện K
- Bệnh viện Mắt
Vận hành và bảo trì thiết bị:
Thiết bị trong hệ thống xử lý nước thải bệnh viện cần được theo dõi hàng ngày và bảo trì theo kế hoạch, vì hệ thống phải chạy liên tục và khó dừng để sửa chữa. Một số nguyên tắc thực tế:
- Ghi nhận thông số vận hành: dòng điện, giờ chạy, tiếng ồn, rung bất thường của bơm và máy khuấy. Đây là dấu hiệu sớm của tắc nghẽn hoặc mòn cánh.
- Vệ sinh định kỳ song chắn rác và hố thu: việc này giảm tải tắc nghẽn cho bơm phía sau.
- Bảo trì theo hướng dẫn nhà sản xuất: kiểm tra phớt, cánh, dầu và cáp điện theo số giờ chạy hoặc chu kỳ khuyến nghị.
- Luân phiên thiết bị dự phòng: để các máy mòn đều, và luôn có máy sẵn sàng khi cần.
Nhiều sự cố của hệ thống bắt nguồn từ khâu vận hành chứ không phải từ thiết bị.
=> vì sao hệ thống xử lý nước thải chạy không ổn
Câu hỏi thường gặp